My pielęgniraki

Jak często występuje alergia pokarmowa?

Na całym świecie gwałtownie rośnie liczba osób chorujących na alergie. W Niemczech problem ten dotyczy już co piątego obywatela tego kraju. Jak wynika z badania przeprowadzonego na zlecenie Deutsche Allgemeine Krankenkasee wśród reprezentatywnej grupy 4.639 osób powyżej 14 roku życia, do najczęściej wymienianych czynników wywołujących alergie należą:

- pyłki roślinne (49%),

- roztocza kurzu domowego (19%),

- produkty spożywcze (17%),

- związki chemiczne (17%),

- sierść lub łuski zwierzęce (16%),

- lekarstwa (16%),

- nikiel (13%).

Znacznie rzadziej występują alergie na pleśnie (6%) oraz lateks (surowiec do wyrobu kauczuku; 2%).

Szczególny problem stanowią alergie wieku dziecięcego. Jak ostrzegają amerykańscy naukowcy, tylko w latach 1969-82 zapadalność na te choroby wzrosła aż o 70%.[1]

Najczęstszym rodzajem alergii u dzieci do drugiego roku życia są alergie pokarmowe. Występują one z częstotliwością od 4 do 6%.[2] W Polsce, według danych Kliniki Pediatrii Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie, niepożądane reakcje pokarmowe dotyczą nawet co dziesiątego dziecka (8-10% polskich dzieci).[3]

Jakie objawy mogą nasuwać podejrzenie alergii pokarmowej?

Alergia pokarmowa u dzieci może charakteryzować się różnorodnym obrazem klinicznym. Objawy mogą dotyczyć zarówno samego przewodu pokarmowego (obrzęk warg, bóle brzucha, wymioty, zaparcia, krew w stolcu) jak i układu oddechowego (nawracające infekcje dróg oddechowych, a przy nadwrażliwości krzyżowej alergenów pokarmowych i wziewnych nawet objawy skurczu oskrzeli) oraz skóry (pokrzywka, w niektórych przypadkach obrzęk naczynioruchowy). Inne objawy, spotykane np. u noworodków, to niepokój, zaburzenia snu i bezdechy. W skrajnych przypadkach alergii pokarmowych może dojść do spowolnienia i zahamowania przyrostu masy ciała u dziecka.

Co uczula najczęściej?

Do najczęstszych alergenów, zawartych w produktach spożywczych należą:

- białko mleka krowiego (zawarte nie tylko w mleku, ale i serze, twarogu, maśle oraz wołowinie i cielęcinie),

- białko jaja kurzego, kakao (występujące nie tylko w postaci napoju ale i w czekoladzie, chrupkach kukurydzianych, cieście i innych produktach),

- gluten,

- orzechy ziemne, włoskie i arachidowe,

- owoce (głównie cytrusy i owoce drobnopestkowe np. truskawka, malina, owoce leśne),

- ryby i owoce morza,

- miód,

- warzywa (najczęściej: seler, pietruszka, pomidor). 

Należy przy tym pamiętać, że reakcje alergiczne na białko jaja kurzego mogą występować także po spożyciu takich produktów spożywczych np. ciast, makaronów, majonezu, czekolady i lodów (przy ich produkcji wykorzystywane są jajka).

Z ryb szczególnie uczula śledź, makrela, łosoś i łupacz (zwłaszcza wędzone). Przyczyną wystąpienia reakcji alergicznych może być nie tylko samo spożycie mięsa rybiego, ale nawet sam zapach ryb (dostanie się alergenów do dróg oddechowych).

Jako ciekawostkę można przytoczyć fakt, że jeden ze znanych alergenów - nikiel, zawarty jest nie tylko w wielu przyrządach kuchennych (garnki, naczynia kuchenne), ale w dużych ilościach może występować w niektórych produktach spożywczych np.: czekoladzie, fasoli, grzybach, czarnej herbacie, kalafiorze, kukurydzy, małżach, orzechach brazylijskich, płatkach owsianych, pomidorach, produktach sojowych, proszku do pieczenia, rybach, szparagach, kakao, i ziarnach słonecznika. Jednakże nietolerancja pokarmowa niklu występuje rzadko, a u dzieci jest praktycznie niespotykana.

Uwaga na dodatki

Reakcjom uczuleniowym mogą czasem towarzyszyć reakcje nadwrażliwości na dodatki do żywności, substancje konserwujące i barwniki. Na przykład siarczany dodawane do owoców, soków, wina, piwa, warzyw, dań ze skorupiaków i mięczaków mogą doprowadzić do wymiotów, skurczu spastycznego oskrzeli, a nawet objawów wstrząsu. Popularny wzmacniacz smaku - glutaminian sodu, występujący powszechnie w mieszankach przyprawowych, zupach w proszku oraz kuchni chińskiej, może być przyczyną bólów głowy, napadów duszności, zaczerwienienia twarzy. Niepożądane reakcje może wywoływać barwnik tartrazyna stosowany do napojów, gotowych pokarmów i leków (może powodować skurcz oskrzeli) oraz konserwanty będące pochodnymi kwasu benzoesowego, dodawane do gotowych produktów (wywołują przewlekłą pokrzywkę).

Sprawdź opakowanie

Przykłady wybranych dodatków do żywności, odpowiedzialnych za wywoływanie reakcji niepożądanych[4]:

E 102 - tartazyna, syntetyczny barwnik azowy

E 107 - żółcień 2G, syntetyczny barwnik azowy

E 110 - żółcień pomarańczowa S, syntetyczny barwnik azowy

E 122 - azorubina, syntetyczny barwnik azowy

E 123 - amarant, syntetyczny barwnik azowy

E 124 - czerwień koszenilowa, syntetyczny barwnik azowy

E 128 - czerwień 2G, syntetyczny barwnik azowy

E 151 - czerwień brylantowa, syntetyczny barwnik azowy

E 200 - kwas sorbowy

E 203 - sorbinian wapnia

E 210 - kwas benzoesowy

E 219 - ester metylowy kwasu p-hydroksybenzoesowego - sól sodowa

E 311 - galusan oktylu

E 320 - butylohydroksyanizol BHA

E 321 - butylohydroksytoluen BHT

E 620 - kwas glutaminowy

E 625 - diglutaminian magnezu

E 626 - kwas guanylowy

E 629 - guanylan wapnia

E 630 - kwas inozynowy

E 633 - inozynian wapnia

Choć częstość występowania reakcji nadwrażliwości na dodatki do żywności jest jeszcze stosunkowo niewielka i dotyczy 1% populacji dzieci[5], to jednak w najbliższej przyszłości znaczenie tych reakcji w praktyce klinicznej może być coraz większe. Związane jest to przede wszystkim z rosnącym rozpowszechnieniem stosowania dodatków do żywności zwłaszcza w wysokoprzetworzonych produktach spożywczych.

Jak potwierdzić alergię pokarmową?

Postępowanie diagnostyczne w przypadku podejrzenia alergii pokarmowej rozpoczyna się od zebrania dokładnego wywiadu osobniczego i rodzinnego. Szczególną uwagę należy zwrócić na następujące elementy:

- który pokarm lub które pokarmy i w jakiej ilości mogą być odpowiedzialne za obserwowane reakcje niepożądane,

- czy reakcje na te pokarmy są powtarzalne

- czas, jaki upłynął od spożycia podejrzanego pokarmu do wystąpienia niepożądanej reakcji,

- dokładną charakterystykę obserwowanych objawów klinicznych,

- w jakim wieku niepokojące objawy wystąpiły po raz pierwszy,

- inne dodatkowe czynniki, np. zmiana temperatury, wysiłek, które są w stanie wyzwolić te objawy,

- czy u dziecka współwystępują inne choroby o podłożu alergicznym,

- czy były wcześniej podejmowane badania w kierunku diagnostyki chorób alergicznych,

- obciążenie w kierunku chorób alergicznych u członków rodziny.
 

Jednocześnie należy pamiętać, że:

- zwykle objawy alergii pokarmowej rozwijają się od kilku minut do 2,5 godziny od momentu spożycia danego alergenu,

- z wyjątkiem alergicznego eozynofilowwego zapalenia błony śluzowej przełyku i żołądka rzadko występuje uczulenie na więcej niż 3 pokarmy,

- jeśli dziecko ma objawy uczulenia na kolejny rzadko spotykany pokarm, należy poszukać ukrytego źródła powszechnie występującego w pokarmach alergenu,

- objawy elergii pokarmowej zlokalizowane poza skórą, układem pokarmowym i układem oddechowym występują bardzo rzadko.

Jedną z podstawowych metod, stosowanych w diagnostyce alergii pokarmowych, jest test doustnej prowokacji pokarmowej. Może być on przeprowadzony w postaci prowokacji metodą:

- otwartej próby (białko pokarmowe podawane jest wtedy w postaci naturalnej),

- jednostronnie ślepej próby (potencjalnie szkodliwy pokarm jest podawany w  kapsułce lub ukryty w innym pokarmie)

- podwójnie ślepej próby, kontrolowanej z użyciem placebo.

Warto zwrócić uwagę, że dwa pierwsze rodzaje testu doustnej prowokacji pokarmowej są możliwe do przeprowadzenia praktycznie w każdym gabinecie lekarskim.

W ustaleniu dokładnego rozpoznania pomocne mogą być także badania dodatkowe:

- całkowite stężenia IgE w surowicy (w przypadku atopii może być podwyższone już w okresie noworodkowym),

- wykrycie w surowicy przeciwciał w klasie IgE, skierowanych przeciwko konkretnym alergenom (tzw. reagin)

- liczba granulocytów kwasochłonnych (eozynofili) we krwi obwodowej,

- testy skórne z wyraźnym określeniem granicy wiekowej (u małych dzieci ze względu na zmniejszoną reaktywność skóry, mogą dawać wynik fałszywie ujemny):

- negatywny wynik testu skórnego wyklucza z 95% prawdopodobieństwem IgE zależną reakcję na dany pokarm,

- dodatni wynik testu skórnego daje się potwierdzić tylko w połowie przypadków.

- badanie stolca na obecność krwi utajonej.

Jak zapobiegać występowaniu alergii w rodzinach obciążonych atopią?

Zalecenia przydatne w zapobieganiu rozwojowi choroby alergicznej u niemowląt urodzonych w rodzinach obciążonych atopią (wg dr Grażyny Rowickiej z Kliniki Pediatrii Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie):

- unikanie przez kobietę ciężarną tych pokarmów, na które jest sama uczulona lub uczulone jest poprzednie dziecko

- unikanie w okresie ciąży diety zawierającej dużej ilości tylko jednego rodzaju pokarmu

- ochrona kobiety ciężarnej oraz urodzonego dziecka przez dymem tytoniowym

- karmienie piersią dziecka w pierwszym roku życia, a w okresie pierwszych 4-6 miesięcy życia dziecka mleko matki jako wyłączny składnik diety niemowlęcia,

- unikanie przez matkę lub nawet eliminacja z diety matki w okresie karmienia piersią dużych ilości: mleka, jaj, orzechów ziemnych, owoców cytrusowych oraz mięsa wołowego,

- stopniowe wprowadzanie nowych pokarmów do diety dziecka ze ścisłą obserwacją ewentualnych niepożądanych reakcji

- unikanie wprowadzania nowych pokarmów do diety dziecka w okresie jego choroby

- zrezygnowanie z trzymania w domu w pierwszym roku życia dziecka zwierząt domowych takich jak: kanarki, papużki, psy i koty

- ograniczenie w miarę możliwości kontakt z kurzem (sprzątanie na mokro, ewentualne zrezygnowanie z łatwo gromadzących kurz dywanów i ciężkich zasłon, częste wietrzenie pomieszczeń) oraz walka i niedopuszczenie do zagnieżdżenia się pleśni

- unikanie zabiegów chirurgicznych w pierwszym roku życia dziecka, o ile nie są one bezwzględnie konieczne
 

Jeśli już jest alergia pokarmowa

Po ustaleniu czynnika uczulającego (alergenu) konieczne jest stosowanie diety eliminacyjnej. Eliminuje się wtedy z diety nie tylko konkretny produkt spożywczy, ale również wszystkie, które mogą zawierać go w swoim składzie. I tak na przykład w wypadku uczulenia na białko mleka krowiego konieczna jest eliminacja z diety mleka i jego przetworów, czekolady, lodów, niektórych rodzajów ciast, pieczywa i słodyczy, masła oraz wszystkich produktów z jego dodatkiem. W przypadku dzieci karmionych piersią dieta hypoalergiczna obowiązuje matkę karmiącą.

W przypadku eliminacji z diety mleka krowiego stosuje się produkty mlekozastępcze. Należy przy tym pamiętać, że ze względu na podobieństwo układu białkowego i alergie krzyżowe, mleko kozie i owcze nie mogą być substytutem mleka krowiego.

W określonych odstępach czasu (najczęściej co kilka miesięcy) należy podejmować próby, czy dziecko zaczyna tolerować pokarm, na który wcześniej było uczulone. Zwykle następuje to w 1-2 roku życia i pozwala zrezygnować ze stosowania specjalnych odżywek.


Oprac. Portal Medyczny Esculap.pl

[1] G. Schwarz, S. Carlsson „Hilfe bei Nahrungsmittelallergie. Ausloser erkennen – richtig essen“, Seehamer Verlag GmbH, Weyarn 2001

[2] Zeiger RS. "Food allergen avoidance in the prevention of food allergy in infants and children", Pediatrics. 2003 Jun;111(6 Pt 3):1662-71.

[3] Rowicka G. „Jakie pokarmy uczulają?”, Żyjmy dłużej, 2000:10,15-16.

[4] Źródło: G. Schwarz, S. Carlsson „Hilfe bei Nahrungsmittelallergie. Ausloser erkennen – richtig essen“, Seehamer Verlag GmbH, Weyarn 2001.

[5] Fuglsang G, Madsen C, Saval P, Osterballe O. „Prevalence of intolerance to food additives among Danish school children”, Pediatr Allergy Immunol. 1993 Aug;4(3):123-9.