My pielęgniraki

doc. dr hab. n. med. Bożena Cukrowska
Kierownik Pracowni Immunologii
Instytut "Pomnik - Centrum Zdrowia Dziecka" w Warszawie


PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE ODPORNOŚCI

Odporność jest to zespół mechanizmów mających zdolność odróżnienia "obcych" cząsteczek (zwanych antygenami) od "swoich" i wywołania odpowiedzi, zwanej odpowiedzią immunologiczną, mającej na celu zniszczenie i eliminację antygenów. Za ten proces odpowiada układ odpornościowy zwany również układem immunologicznym. Dzięki odpowiedzi immunologicznej organizm zwalcza infekcje wirusowe, bakteryjne i pierwotniakowe, odrzuca obce przeszczepy, przeciwstawia się rozwijającym się w jego obrębie nowotworom i pasożytom. Podstawowe znaczenie w odpowiedzi immunologicznej mają limfocyty produkowane w szpiku. Wśród limfocytów wyróżniamy:

• limfocyty B odpowiedzialne za odpowiedź typu humoralnego, tj. produkcję przeciwciał,
• limfocyty T odpowiedzialne za odpowiedź typu komórkowego, tj. produkcję cytokin.

Cytokiny niszczą komórki zakażone wirusami lub bakteriami, aktywują inne komórki np.: makrofagi, granulocyty, komórki NK (tzw. "zabijacze") do niszczenia patogenów, aktywują limfocyty B do produkcji przeciwciał skierowanych przeciwko antygenom. Przeciwciała to białka należące do immunoglobulin, mające zdolność swoistego łączenia się z antygenem. Wyróżniamy 5 klas przeciwciał (immunoglobulin - Ig), które różnią się między sobą budową i pełnią różne funkcje w organizmie (Tabela 1): IgM, IgG, IgA, IgE, IgD. W organizmie człowieka istnieją 2 główne miejsca, w których dochodzi do bezpośredniego kontaktu z antygenami pochodzącymi ze środowiska zewnętrznego, w tym chorobotwórczymi wirusami i bakteriami. Są to:

• skóra
• błony śluzowe pokrywające układ pokarmowy, oddechowy, moczowo-płciowy; do błon śluzowych zaliczamy również spojówkę oka.
  

Skóra stanowi barierę mechaniczną, przez którą, gdy jest ona nieuszkodzona, antygeny zewnętrzne nie mają szans przedostania się.

Natomiast bariera błon śluzowych jest nieszczelna i to śluzówki są głównymi "wrotami" większości zakażeń.

Błony śluzowe mają ponad 100-krotnie większą powierzchnię niż skóra (ok. 300 m2), a wśród nich ponad 200 m2 (powierzchnia kortu tenisowego) zajmuje śluzówka przewodu pokarmowego. W przewodzie pokarmowym znajduje się ponad 70% wszystkich komórek układu odpornościowego i tworzą one tzw. układ GALT (układ odpornościowy związany z przewodem pokarmowym). Układ GALT stanowi integralną część układu MALT czyli układu odpornościowego związanego z błonami śluzowymi (przewodu pokarmowego, układu oddechowego, układu moczowo-płciowego). Cechą charakterystyczną układów MALT i GALT jest produkcja przeciwciał klasy IgA. Przeciwciała IgA wydzielane są na powierzchnię zewnętrzną błon śluzowych i stąd nazywane są przeciwciałami wydzielniczymi (sekrecyjnymi). Sekrecyjne IgA pokrywają śluzówkę i po pojawieniu się szkodliwych antygenów (bakterii patogennych, wirusów, toksyn, alergenów) neutralizują je i zabraniają przenikaniu przez barierę śluzówkową do wnętrza organizmu. IgA działają natychmiastowo i reagują z szerokim spektrum antygenów, dlatego mówi się, że stanowią one pierwszą linię obrony organizmu.

Najwięcej IgA znajduje się na powierzchni jelit cienkiego i grubego. Organizm wytwarza więcej IgA niż innych klas razem wziętych (dorosły osobnik produkuje dziennie 3g IgG, a do 9g IgA). Niestety produkcja IgA u dzieci jest niewielka. Tuż po urodzeniu IgA wydzielane jest w śladowych ilościach, a produkcja obserwowana u dorosłych osiągana jest dopiero ok. 12 roku życia.

Układ GALT chroni organizm nie tylko przed infekcjami, ale jest niezbędnie potrzebny do rozwoju tolerancji na różne antygeny pokarmowe i wziewne (roztocza, kurz), z którymi organizm ma ciągły kontakt.

Układ odpornościowy większości osób toleruje antygeny pokarmowe i wziewne. Nieprawidłowa reakcja układu immunologicznego na powszechnie występujące w środowisku antygeny nazywana jest alergią.

MECHANIZMY ODPORNOŚCIOWE DZIECKA

Układ odpornościowy noworodka pomimo wykształcenia wszystkich organów limfatycznych jest niedojrzały. W życiu płodowym dziecko rozwija się w jałowym środowisku. Tuż po porodzie ma bezpośredni kontakt z licznymi antygenami. Zdrowy noworodek chroniony jest przed infekcjami głównie poprzez przeciwciała klasy IgG, pochodzące od matki. Przeciwciała IgG przechodzą przed łożysko i ich poziom w surowicy krwi donoszonego noworodka jest podobny do poziomu obserwowanego u matki. Limfocyty noworodkowe praktycznie nie produkują IgA. Podstawowym źródłem sekrecyjnej IgA w okresie noworodkowym jest pokarm kobiecy. Szczególnie bogata w IgA jest siara (colostrum), tj. mleko wydzielane w pierwszych godzinach i dniach po porodzie.
IgA zawarte w mleku matki tworzą warstwę ochronną pokrywającą śluzówki przewodu pokarmowego noworodka. Noworodek chroniony jest przed infekcjami głównie w sposób bierny. Jego odporność uzależniona jest od odporności matki. Szczególnie narażone na zakażenia będą więc noworodki urodzone przedwcześnie (maksymalny transport IgG przez łożysko odbywa się w ostatnich tygodniach ciąży) oraz urodzone przez matki z zaburzeniami odporności.

Pokarm kobiecy ma również ogromne znaczenie w rozwoju tolerancji pokarmowej. Dzieci karmione piersią rzadziej chorują na choroby alergiczne. Zaleca się, aby niemowlęta były karmione wyłącznie pokarmem kobiecym przez pierwsze 6 miesięcy życia. Minimalny zalecany okres karmienia piersią wynosi 4 miesiące.

Karmienie piersią jest niezmiernie ważne pomiędzy 2-gim, a 6-tym miesiącem życia. W tym okresie dzieci są szczególnie narażone na infekcje, gdyż poziom matczynych IgG w surowicy raptownie spada od 2 miesiąca życia, a produkcja własnych IgG jest znacznie ograniczona. W pierwszym półroczu życia dzieci produkują głównie IgM (przeciwciała mniej swoiste niż IgG), a produkcja IgA nadal pozostaje śladowa. Dopiero w drugim półroczu życia niemowlęta potrafią reagować na antygeny patogenne zwiększoną produkcją IgG i tworzeniem tzw. komórek pamięci, tj. limfocytów B, które po powtórnym zetknięciu z patogenem natychmiast wydzielają swoiste przeciwciała IgG.

Dzieci w okresie wczesnego dzieciństwa (do 2 roku życia) są nadal podatne na infekcje. Zdecydowana większość posłana do żłobka często choruje, gdyż to tam narażona jest na drobnoustroje patogenne, z którymi wcześniej nie miało kontaktu. Częściej niż "jedynaki" chorują dzieci przebywające w domu, ale posiadające rodzeństwo uczęszczające np. do przedszkola. U dzieci do 2 roku życia produkcja IgA pozostaje niewielka, a pokarm matki otrzymują one sporadycznie, pozbawione są więc pierwszej linii obrony.

Dzieci w wieku przedszkolnym nadal mają fizjologicznie obniżoną odporność (głównie produkcję wydzielniczej IgA). Szczególnie narażone na infekcje są przedszkolaki w początkowym okresie pobytu w przedszkolu i te, które nie uczęszczały do żłobka. Infekcje w wieku szkolnym występują zdecydowanie rzadziej, ponieważ w tym okresie układ odpornościowy staje się w pełni dojrzały.

Częste infekcje u dzieci uczęszczających zarówno do żłobka, jak i przedszkola wynikają również z faktu, że dla dzieci tych rozstanie z rodzicami jest ogromnym obciążeniem psychicznym. Należy pamiętać, że układ odpornościowy stanowi integralną część całego organizmu i jego działanie uzależnione jest od funkcji innych układów, w tym układu nerwowego i hormonalnego (endokrynnego). Stres psychiczny doprowadzający do zaburzeń nerwowych i hormonalnych może dodatkowo wpływać na osłabienie odporności. Podobny negatywny skutek na układ odpornościowy mogą mieć niepowodzenia w szkole oraz nadmierne przemęczenie dzieci szkolnych.

Tabela 1. Funkcje przeciwciał



Źródło: Biuletyn dla środowisk medycznych "Żywność dla zdrowia" nr 7 - kwiecień 2008 r.