My pielęgniraki

Opis

Bazylia jest rośliną jednoroczną o prosto wzniesionej i rozgałęzionej łodydze 25–45 cm wysokości. Liście ma gładkie, jajowate, jasnozielone, naprzeciwległe. W kątach górnych liści znajdują się nibyokółki drobnych kwiatów białych, żółtawych lub różowawych. Na liściach i kwiatach występują gruczołki olejkowe. Roślina miododajna. Kwitnie od czerwca do października. Owoc stanowi poczwórna rozłupnia z nasionami. Owoce są ciemnobrunatne lub czarne, podczas kiełkowania wydzielają galaretowaty śluz, tworzący otoczkę. Cała roślina, jest owłosiona i ma aromatyczny zapach. System korzeniowy wiązkowy, niezbyt głęboki. Nazwa rośliny pochodzi od greckich słów: ocimum – pachnący, basilicos – królewski i nawiązuje do wspaniałych właściwości zapachu rośliny.

Gatunki pokrewne

Rodzaj Ocimum jest bardzo zróżnicowany, obejmuje ok. 160 gatunków, które łatwo krzyżują się między sobą, co prowadzi do powstawania nowych, pośrednich form i utrudnia klasyfikację.  Spotykamy formy i odmiany różniące się znacznie takimi cechami jak: plenność, termin kwitnienia, kształt i barwa liści, obfitość kwiatów oraz intensywność i jakość zapachu (bazyliowy, kamforowy, goździkowy, cytrynowy).

Wśród uprawianych form wyróżnia się cztery grupy: drobnolistna, średniolistna, wielkolistna oraz„łyżkowata”, o bardzo dużych liściach. Najbardziej przystosowane do naszych warunków klimatycznych są formy średnio i wielkolistne.

Poza bazylia pospolitą największe znaczenie gospodarcze ma bazylia eugenolowa (Ocimum gratissimum L.) oraz bazylia kamforowa (Ocimum canum Sims).

Występowanie

Bazylia pochodzi ze strefy tropikalne,j Azji, występuje dziko od Indii po Iran, jak również na Jawie i Sri Lance. Rośnie na glebach próchniczych, wilgotnych, zasobnych w składniki mineralne. W rejonach tych była znana i wysoko ceniona, jako roślina kultowa, magiczna, lecznicza i przyprawowa. Bazylia wymieniana jest w świętych księgach indyjskich Wedy już ok. 1500 r. p.n.e. Znana była również w starożytnym Egipcie i Grecji gdzie prawdopodobnie trafiła w wyniku wypraw Aleksandra Wielkiego. W Rzymie bazylia była znana już w okresie Cesarstwa. Jednak jej uprawa rozpowszechniła się w wielu krajach Europy dopiero w XVI wieku w ogrodach przyklasztornych i przydomowych, początkowo jako rośliny ozdobnej i magicznej, z czasem jako przyprawy. Była uprawiana również w Polsce, świadczy o tym wzmianka w dziele Syreniusza (1541-1611 r.) - doktora medycyny i botanika.

Obecnie bazylię uprawia się w ogrodach i na plantacjach w wielu krajach klimatu umiarkowanego, a na większą skalę w Ameryce Południowej. Cała roślina ma przyjemny, korzenny smak i mocno balsamiczny zapach.

Uprawa i zbiór

Bazylia, jako roślina pochodzenia tropikalnego wymaga dużej ilości ciepła i światła. Jest wrażliwa na niskie temperatury. Uprawa bazylii w naszych warunkach klimatycznych jest możliwa, musimy jednak zapewnić jej stanowisko nasłonecznione, osłonięte od wiatru. Gleba pod uprawę tej rośliny powinna być żyzna, przepuszczalna, raczej lżejsza lub średnio zwięzła o    odczynie najlepiej alkalicznym, dobrze zaopatrzona w wodę. Bazylia ma wysokie wymagania co do składników pokarmowych, a zwłaszcza azotu i potasu; nie znosi jednak świeżego obornika. Wskazane natomiast jest stosowanie kompostu w połączeniu z dobrze rozłożonym obornikiem lub z nawozami mineralnymi.

Roślina uprawiana jest zarówno na większych plantacjach, jak i w ogródkach przydomowych, a nawet w doniczkach. Z wyjątkiem lat dżdżystych i chłodnych udaje się u nas dobrze, aczkolwiek w poszczególnych latach mogą występować trudności z uzyskaniem dojrzałych nasion.

W uprawie polowej możemy stosować dwie metody:

* wysiew nasion bezpośrednio do gruntu w rzędy co 40 cm na początku maja, tak aby wschody ukazały się po wiosennych przymrozkach,

* wysiew nasion do inspektu lub skrzynki pod koniec marca lub na początku kwietnia. Po 6-8 tygodniach gdy rozsada ma 2–3 liście i ok. 5–6 cm wysokości, wysadza się ją w pole w odstępach 30x40 cm.

Młode rośliny są bardzo wrażliwe i giną już w temperaturze 1–2 stopni C. W początkowym okresie roślina rozwija się bardzo wolno zwłaszcza w niższej temperaturze; w tym czasie należy ją chronić przed chwastami.

Ostatnio rozpowszechniona jest uprawa bazylii w doniczkach, które ustawiamy na oknie lub balkonie i obficie podlewamy tylko w południe, nigdy wieczorem. Do uprawy doniczkowej nadają się formy drobnolistne. Bazylia w doniczkach jest nie tylko rośliną ozdobną i świeżą przyprawą, ale ma również zdolność odstraszania owadów.

Do zbioru ziela przystępuje się wówczas, gdy mniej więcej połowa kwiatów na pędzie głównym już rozkwitła, czyli zazwyczaj w okresie od czerwca do sierpnia. Roślinę ścina się na wysokości liści ok. 15 cm nad ziemią, zostawiając 3–4  pary liści od dołu, a gdy z ich kątów wyrosną nowe pędy, umożliwi to uzyskanie jeszcze ponownego zbioru.

Bazylia jest rośliną stosunkowo podatną na choroby grzybowe, dlatego jednym z zabiegów przeciwdziałających jest zaprawianie nasion przed siewem odpowiednimi preparatami.

Surowiec

Surowcem użytecznym są wszystkie części nadziemne rośliny zbierane we właściwym dla nich okresie; ziele bazylii - Herba Basilici, liście - Folium Basilici i kwiaty - Flos Basilici. Najbardziej wartościowe są liście i kwiaty, gdyż na nich rozsiane są zbiorniki aromatycznego olejku. Zebrany surowiec rozkłada się cienką warstwą lub wiąże w małe pęczki i suszy w cieniu w warunkach naturalnych lub w suszarni w temperaturze maksimum do 35oC. Pachnie aromatycznie i ma lekko słonawy smak. Susz przechowuje się w szczelnych opakowaniach, w miejscu suchym i chłodnym, chroniąc przed światłem. Swoje właściwości i aromat zachowuje do 12 miesięcy, po tym terminie następu ją znaczne straty olejku.

Do celów kulinarnych świeże liście bazylii można zamrozić, smarując je najpierw z obu stron oliwą. Całe liście często przechowuje się w oliwie ze solą lub w samej soli w chłodnym miejscu. Można także macerować w oleju lub occie.

Skład chemiczny

Najbardziej wartościową częścią rośliny są liście i kwiaty, gdyż zawierają olejek, zawarty w licznych włoskach wydzielniczych tych organów. Podczas uszkodzenia włosków np. przez rozcieranie i rozkruszanie surowca olejek ulatnia się, co powoduje jego straty. Uprawiane są odmiany bazylii różniące się między sobą nie tylko wyglądem, ale składem chemicznym olejku eterycznego, który zależnie od rodzaju surowca, może zawierać jako główne składniki; linalol i metylochawikol lub kamforę i alfa-pinen bądź cynamonian metylu lub eugenol.

Właściwości i zastosowanie

    W kuchni i gospodarstwie domowym

Bazylia jest stosowana w wielu krajach jako roślina lecznicza, jednak największe znaczenie zyskała jako roślina przyprawowa, charakterystyczna zwłaszcza dla kuchni włoskiej, francuskiej, hiszpańskiej, greckiej i gruzińskiej. Obecnie dość powszechnie stosowana w innych krajach. W kuchni najbardziej ceniony jest świeży surowiec, którego używa się do przyprawiania warzyw, sałatek, grzybów, ogórków, pomidorów, majonezu, masła ziołowego, serów i innych potraw charakterystycznych dla kuchni regionalnych krajów śródziemnomorskich. Bazylia nadaje specyficzny smak sałatkom z ryżu i harmonizuje z cukinią oraz doskonale komponuje się z czosnkiem z którym wchodzi w skład klasycznego sosu pesto.

Fachowcy nie polecają siekania nożem świeżych liści bazylii, lecz ich całkowite zmiażdżenie i tak utartą miazgę z oliwą dodawać do potraw przed ich podaniem na stół. Całe liście przechowuje się w oliwie z solą lub samej soli. Maceruje się w oleju lub occie.

Bazylia jest rośliną dekoracyjną. Pozostawiona na oknie ma zdolność odstraszania owadów.

    W lecznictwie

Ziele bazylii wywiera dodatni wpływ na działanie przewodu pokarmowego. Zmniejsza nieznacznie napięcie mięśni gładkich, pobudza wydzielanie soku żołądkowego, przyśpiesza trawienie, przywraca naturalne ruchy perystaltyczne jelit, oraz zwiększa przyswajanie składników pokarmów. Surowiec jest typowym środkiem wiatropędnym o dość słabej sile działania, ponadto ma właściwości przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, hamuje nadmierny rozwój flory bakteryjnej, zapobiega długotrwałym wzdęciom, działa uspokajająco na system nerwowy. Ziele bazylii jest używane również jako środek przeciwzapalny w przypadku chorób górnych dróg oddechowych, kaszlu i kokluszu oraz stanach zapalnych dróg moczowych.

Surowiec znajduje zastosowanie w łagodnych zaburzeniach trawiennych, zwłaszcza u dzieci i osób w wieku podeszłym z objawami odbijania, nudności, braku łaknienia, bólów epigastrycznych, wzdęć, zmniejszonej tolerancji na tłuszcze i produkty białkowe. Do użytku zewnętrznego sporządza się okłady przyśpieszające gojenie ran i używa do płukania gardła.

W ziołolecznictwie stosunkowo rzadko stosuje się pojedyncze zioło bazylii Herba basilici, przeważnie stanowi ono jeden ze składników mieszanek ziołowych.

Olejek bazyliowy otrzymywany przez destylację z parą wodną kwitnącego ziela, wykorzystywany jest w aromaterapii i można go łączyć z paroma innymi olejkami (np. bergamotą, pelargonią, hyzopem, neroli, majerankiem, melisą, lawendą) wg ściśle obowiązujących zasad, uzyskując mieszaninę o właściwościach przeciwdepresyjnych i poprawiających nastrój w przypadkach: niepokoju, dekoncentracji, złego trawienia, bólu głowy, kłopotów z oddychaniem. Wykonuje się wówczas zabiegi inhalacyjne, a z odpowiednio dobranym olejem nośnikowym - masaż ciała.

Czysty olejek bazyliowy w małych ilościach (np. 1 kropla) działa łagodząco w użądleniach owadów, jednak większe ilości (powyżej 3 kropli) mogą wywołać podrażnienie skóry. Wtarty wcześniej w skórę odstrasza komary i kleszcze.

    W innych dziedzinach

W przemyśle spożywczym i przetwórczym bazylię stosuje się do przyrządzania octu ziołowego, natomiast olejek bazyliowy używany jest do aromatyzowania produktów spożywczych, zwłaszcza konserw mięsnych, rybnych, marynat, pasztetów itp.

Olejek ten wykorzystywany jest również w branży perfumeryjnej i kosmetycznej jako składnik kompozycji zapachowych i przy produkcji kadzidła.

Bazylia jest również cenioną rośliną miododajną.

prof. Wiktor Stelmach ("Poradnik Aptekarski")