My pielęgniraki

Opis

Bylina dorastająca do 60-80 cm wysokości. Łodyga wzniesiona, miękko owłosiona, w górze jest rozgałęziona, a każde rozgałęzienie kończy się podbaldachem z kwiatów barwy lila, różowej lub purpurowej. Liście osadzone naprzeciwległe, o kształcie jajowatym, całobrzegie lub słabo ząbkowane. Kwiaty drobne, zebrane po 5-25 w podłużne kłoski tworzące szczytowe podbaldachy. Kwitnie od lipca do września. Kwiaty są oblatywane przez owady. Owocem jest kulista, ciemnobrunatna, poczwórna rozłupnia.

Od Greków znamy legendę i nazwę tego starożytnego przyprawowego zioła, która wywodzi się od słowa oros - góra i ganos - ozdoba, a więc ozdoba góry.

Gatunki pokrewne

W obrębie gatunku występuje bardzo wiele form, różniących się cechami morfologicznymi oraz składem chemicznym. Niektóre formy zostały uznane za odrębne gatunki np. Origanum virens Hoff.

Występowanie

Gatunek ten występuje pospolicie na kontynencie euroazjatyckim, od Morza Śródziemnego po środkową Skandynawię, obszar Himalajów, Azję Mniejszą i Iran; znalazł się także w Ameryce Południowej. W Polsce lebiodkę spotyka się w całym kraju na brzegach lasów, na słonecznych zboczach i w zaroślach. Na plantacjach przemysłowych uprawia się ją zwykle na południu Europy i w Meksyku.

Uprawa i zbiór

Aromatyczna roślina zielna uprawiana od stuleci w rejonie Morza Śródziemnego. Jest to gatunek ciepłolubny, wymaga gleby żyznej i przewiewnej oraz stanowiska dobrze nasłonecznionego i osłoniętego od wiatru. Lebiodkę rozmnaża się z nasion lub przez podział starych roślin. Nasiona wysiewa się wiosną do inspektu. Rozsadę w połowie maja sadzi się do gruntu w rozstawie 30x45 cm. Podziału starych roślin dokonuje się wiosną, usuwając uszkodzone części korzeni. Młode liście zbiera się przez cały okres wegetacji. Liście do przetworów trzeba zebrać, zanim otworzą się kwiaty. Jako ziele, zbiera się szczyty pędów na początku kwitnienia rośliny, a następnie suszy w temperaturze nie wyższej niż 35 stopni C. Wysycha szybko w warunkach naturalnych, rozłożone cienką warstwą lub związane w pęczki, w miejscach zacienionych i przewiewnych. Po wysuszeniu surowiec przeciera się przez sita, aby usunąć części zdrewniałych łodyg.

Roślina nadaje się do uprawy w pomieszczeniach.

Surowiec

Ziele lebiodki - Herba Origani, liść lebiodki - Folium Origani. Surowiec charakteryzuje się przyjemnym, delikatnym zapachem (podobny do majeranku) i lekko gorzkawym, korzennym smakiem.

Przechowuje się go w zamkniętych pojemnikach, w miejscu suchym o temperaturze pokojowej.

Skład chemiczny

W surowcu występuje olejek eteryczny 0,2-0,5% (m.in. zmienne ilości karwakrolu, tymolu, dipentenu), garbniki ok. 4%, gorycze, fitosterol, związki żywicowe, flawonoidy (m.in. glikozydy luteo liny, apigeniny i diosmetyny) i sole mineralne.

Właściwości i zastosowanie

   W kuchni i gospodarstwie domowym:

Lebiodka jest uważana za główną, a zarazem doskonałą roślinę przyprawową w kuchni włoskiej, hiszpańskiej i meksykańskiej. Świeże, drobno posiekane listki (również suszone) dodaje się m.in. do pizzy, zapiekanek i spaghetti wraz z bazylią i tymiankiem. Stosuje się ją również do pomidorów, sera, fasoli, bakłażanów, cukini i ryb, a także do mięsa duszonego, zup, sałatek i sosów. Doskonale komponuje się z bazylią, majerankiem, tymiankiem i pieprzem. Liście lebiodki można łączyć z chili i czosnkiem.

Potrawy poddawane obróbce termicznej (smażenie, duszenie, pieczenie, gotowanie) przyprawia się dopiero w trakcie lub pod sam koniec ich przyrządzania. Suszone liście lebiodki dodane do zup, warzyw, potraw mięsnych i rybnych, krabów oraz jaj, podnoszą w znacznym stopniu ich walory smakowe. Świeże ryby faszeruje się nadzieniem z bułki z dodatkiem drobno poszatkowanych liści lebiodki. Wyjątkowo smakuje z omletem w połączeniu z bazylią. Całe ziele położone na żarzące się ognisko, nadaje potrawom pieczonym na ruszcie (np. kiełbaskom, dziczyźnie) delikatny aromat. Dawniej liści lebiodki używano jako namiastki herbaty.

Liście lebiodki można zamrażać i suszyć. Maceruje się je w oleju lub occie.
Lebiodka jest dobrą rośliną miododajną. Jej kwiaty przyciągają pszczoły i motyle.

   W lecznictwie:

Ziele lebiodki pobudza nieznacznie czynność wydzielniczą w różnych narządach; zwiększa wydzielanie śliny, soku żołądkowego i śluzu, zwłaszcza w błonach śluzowych górnych dróg oddechowych, wzmaga w niewielkim stopniu czynność gruczołów potowych i wytwarzanie żółci przez wątrobę oraz ilość wydalanego moczu. Lebiodka ma również działanie przeciwskurczowe na mięśnie gładkie oskrzeli, jelit, dróg żółciowych i moczowodów. Jest uznana za środek wiatropędny. Garbniki i fenolowe składniki olejku mają właściwości bakteriobójcze oraz wiążą toksyczne produkty przemiany materii. W lecznictwie ludowym lebiodka jest uważana za środek uspokajający sferę płciową (histeria, erotomania).

Stosuje się ją w nieżycie żołądka i jelit, dyspepsji, braku łaknienia, nadmiernej fermentacji jelitowej, bębnicy, atonii przewodu pokarmowego i niedoczynności wątroby. Jako środek moczopędny w chorobie gośćcowej, skazie moczanowej; jako przeciwskurczowy i przeciwbakteryjny, również w nieżycie gardła i oskrzeli, kaszlu, utrudnionym odkrztuszaniu, aerofagii, pomocniczo - w krztuścu.

Lebiodka może być stosowana jako pojedyncze zioło, jednak najczęściej bywa składnikiem wielu mieszanek ziołowych. Do użytku zewnętrznego stanowi dodatek do kąpieli regenerujących, jest też dobrym środkiem do płukania jamy ustnej i gardła, a także do płukania włosów.

   W innych dziedzinach:

W przemyśle spożywczym ziele lebiodki służy do aromatyzowania konserw, kiszonek i niektórych likierów.
Olejek otrzymywany z ziela znajduje zastosowanie w przemyśle kosmetycznym do produkcji zarówno wód kolońskich, jak past do zębów i pomadek na usta.
Barwnikiem występującym w kwiatach można farbować wełnę oraz niektóre produkty spożywcze.
Dawniej liści lebiodki dodawano do tytoniu.

prof. Wiktor Stelmach ("Poradnik Aptekarski")