My pielęgniraki

Zapobieganie i zwalczanie WZW B polega na przerwaniu transmisji czynnika etiologicznego przez unieszkodliwienie źródła zakażenia, przecięcie dróg szerzenia się zakażenia oraz wzmożenie odporności osób wrażliwych na zakażenie. Unieszkodliwienie źródła zakażenia polega na hospitalizacji chorego w okresie ostrym choroby oraz na eliminacji z grup ryzyka osób zakażonych HBV. Osoby z otoczenia chorych są objęte nadzorem lekarskim, wskazane jest przeprowadzenie badań na obecność HBs Ag (antygen powierzchniowy wirusa B) i uodpornienie osób z bliskiego otoczenia. Przecięcie dróg szerzenia polega na zapewnieniu aseptycznego postępowania przy naruszeniu ciągłości tkanek. Do zasad bezpieczeństwa zaliczamy częste mycie rąk, używanie rękawiczek gumowych i ubrania ochronnego. Każdego chorego należy traktować jak potencjalnie zakażonego HBV. Wzmożenie odporności osób wrażliwych na zakażenie HBV jest możliwe drogą sztucznego uodpornienia czynnego, tj. przez szczepienie, oraz drogą uodpornienia biernego przez podanie specyficznej immunoglobuliny ludzkiej, a także uodpornienia bierno-czynnego, przez jednoczesne podanie w osobnych iniekcjach w odległe miejsca szczepionki i specyficznej immunoglobuliny.

Szczepienia obowiązkowe i zalecane

W Polsce od 1994 r. wprowadzono obowiązkowe szczepienie wszystkich noworodków. Sytuację epidemiologiczną poprawiło stopniowe obejmowanie szczepieniami profilaktycznymi kolejnych grup ludzi:

-pracowników służby zdrowia, studentów uczelni medycznych, uczniów szkół medycznych,

-młodzieży w 14. roku życia,

-osób z bliskiego otoczenia chorych na WZW B, nosicieli HBV narażonych w sposób szczególny na zakażenie,

-chorych z przewlekłym zakażeniem nerek, zwłaszcza osoby dializowane, oraz z przewlekłym uszkodzeniem wątroby, przede wszystkim z przewlekłym zakażeniem HCV,

-osób zakażonych HIV, a także dzieci z defektem odporności,

-chorych przygotowanych do zabiegów wykonywanych w krążeniu pozaustrojowym.

Wśród osób, którym szczepienia są szczególnie zalecane, należy wymieć:

-chorych przygotowywanych do planowanych zabiegów operacyjnych,

-osoby przewlekle chore,

-osoby, które są narażone na zakażenia związane z uszkodzeniem ciągłości tkanek lub poprzez kontakt seksualny,

-dzieci i młodzież nie objęte dotąd szczepieniami obowiązkowymi,

-osoby dorosłe, zwłaszcza w wieku starszym.

Schematy szczepień

Szczepionkę przeciw WZW B stosuje się w dwóch schematach: 0,1,6 i 0,1,2,12. W Polsce najczęściej stosujemy schemat trzydawkowy. Drugi schemat stosuje się w krajach, w których sytuacja epidemiologiczna WZW B wśród małych dzieci jest niekorzystna. Niektórzy producenci zalecają inne schematy szczepień, np. schemat przyspieszony 0,7,21 dni i dawka uzupełniająca po 12 miesiącach – zalecany wyłącznie osobom dorosłym. W przypadku zastosowania szczepień w innych przedziałach czasowych, zwłaszcza w okresach niezgodnych ze schematami, należy dążyć do uzupełnienia cyklu szczepienia podstawowego do 3 infekcji, jeżeli cykl ten zostanie wykonany w okresie około 3-4 lat, lub do 4 infekcji, jeżeli cykl będzie trwać powyżej 3-4 lat. Nie należy rozpoczynać cykli szczepienia od początku, całkowicie „unieważniając” szczepienie wykonane wcześniej. Jeżeli podano tylko I dawkę szczepionki i jako opóźnione podano dalsze dwie dawki, to odstęp między dawkami drugą i trzecią powinien wynosić nie mniej niż 2 miesiące.

Rezygnacja z dawek przypominających

Uodpornienie przeciwko WZW B cechuje się długotrwałą pamięcią immunologiczną. Po prawidłowo wykonanym, skutecznym szczepieniu podstawowym, tj. takim, po którym uzyskano wzrost poziomu przeciwciał do poziomu co najmniej 10 j. m/l, odporność utrzymuje się przez długi okres bez podania dawki przypominającej. U osób skutecznie zaszczepionych, tj. u takich, u których stwierdzono ochronny poziom przeciwciał anty-HBs, jeżeli dojdzie do wystąpienia ostrego WZW B, nie następuje przejście zakażenia w stan przewlekły. Z tego powodu zawieszono – jako nieuzasadnione – podawanie dawek przypominających szczepionki osobom z grup niskiego ryzyka zakażenia. Nie ma natomiast przeciwwskazań do wykonania takiego szczepienia. Rezygnacja z dawek przypominających musi być związana z pewnością skutecznego szczepienia podstawowego (poziom przeciwciał ponad 10 j. m/l). W postępowaniu w stosunku do osób skutecznie zaszczepionych podstawowo wyróżnia się grupę niskiego ryzyka zakażenia – osobom z tej grupy po szczepieniu podstawowym nie należy określać poziomu przeciwciał anty – HBs, oraz wysokiego ryzyka zakażenia – są to przede wszystkim pracownicy ochrony zdrowia, zwłaszcza o specjalnościach zabiegowych. Należy im określić stężenie przeciwciał anty-HBs we krwi co najmniej miesiąc po szczepieniu podstawowym.

Sytuacja pracowników ochrony zdrowia

Ponieważ w Polsce nie określano stężenia przeciwciał anty-HBs we krwi pracownikom ochrony zdrowia po szczepieniu przeciw WZW B, proponuje się obecnie następujący tryb postępowania. Osobom, którym oznaczono w przeszłości stężenie przeciwciał anty-HBs po szczepieniu podstawowym lub po dawce przypominającej i był on równy lub wyższy od 10 j. m/l, można nie podawać dawek przypominających. Pozostałym osobom szczepionym w przeszłości zaleca się oznaczenie stężenia przeciwciał. Osobom z ochronnym mianem przeciwciał można nie podawać dawek przypominających, natomiast nie posiadającym przeciwciał lub ze stężeniem niższym od ochronnego należy podać dawkę przypominającą szczepionki WZW B i po miesiącu oznaczyć poziom przeciwciał. U osób z poziomem ochronnym przeciwciał w miesiąc po dawce przypominającej szczepionki nie podaje się dalszych dawek, a u osób z poziomem przeciwciał niższym od ochronnego stosuje się po kilku miesiącach jedną lub nawet cały dodatkowy cykl szczepienia podstawowego szczepionką innego niż dotychczas producenta lub wyższe niż rutynowe dawki szczepionki. Jeżeli mimo to ktoś nie wytwarza odporności, należy doradzać eliminację tej osoby z grupy ryzyka (przez zmianę zatrudnienia, specjalizacji) lub stosowanie odpowiednich ubrań i środków ochronnych. Podobnie należy postępować z pracownikami ochrony zdrowia, którzy nie wyrazili zgody na szczepienie przeciwko WZW B. Należy zaznaczyć, że przed szczepieniem nie ma potrzeby przeprowadzania badań kwalifikacyjnych krwi w kierunku nosicielstwa HBs Ag. Zaszczepienie nosiciela nie powoduje żadnych konsekwencji zdrowotnych.

mgr Anna Jakubowska
specjalistka edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia
Skarżysko Kamienna
("Magazyn Pielęgniarki i Położnej")