esculap.pl - największy w Polsce portal lekarzy dla lekarzy

Dr n. med. Barbara Sztembis
Postępowanie pielęgniarki srodowiskowo-rodzinnej w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania chorób układu krążenia

Wstęp

Polaków charakteryzuje wyjątkowo niekorzystna sytuacja w zakresie zachorowalnosci i umieralnosci z powodu chorób układu krążenia, jak też występowania czynników usposabiających do rozwoju tych chorób, zwanych czynnikami ryzyka. Z analiz statystycznych wynika, że w Polsce umiera z powodu chorób układu krążenia co druga osoba, co czwarta korzysta ze zwolnienia lekarskiego i co szósta leczona w szpitalu hospitalizowana jest z powodu tych chorób. Ponadto, co wymaga szczególnego podkreslenia, poza stwierdzonymi klinicznie chorobami układu krążenia, kłopoty z jego funkcjonowaniem ma znaczna częsć dorosłej ludnosci, która cierpi nie zdając sobie często sprawy z zagrożenia życia i negatywnego wpływu na zdrowie takich zachowań jak: niewłasciwe odżywianie, ograniczona aktywnosć fizyczna, palenie papierosów oraz wielu innych czynników usposabiających do rozwoju tych chorób. Dlatego też zagadnienie zahamowania i odwrócenia wzrostowej tendencji umieralnosci z powodu chorób układu krążenia w Polsce stało się jednym z priorytetowych celów Narodowego Programu Zdrowia.
Szczególną rolę w jego osiągnięciu mogą odegrać pielęgniarki srodowiskowo-rodzinne, które powinny podjąć prewencyjnie ukierunkowaną działalnosć rozpoznawczą i edukacyjną; stać się dla pacjentów ekspertami i doradcami w sprawach umacniania i potęgowania zdrowia, jak też rozpoznawania objawów wskazujących na zagrożenie chorobami układu krążenia, a tym samym odegrać kluczową rolę w prewencji tych chorób oraz ich wykrywaniu przez lekarzy we wczesnym stadium rozwoju.
Prezentowane postępowanie pielęgniarki w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania chorób układu krążenia ma charakter modelowej, ustrukturalizowanej zgodnie z etapami procesu pielęgnowania propozycji pracy pielęgniarki srodowiskowej-rodzinnej.
Zakłada ona podejmowanie przez pielęgniarkę we współdziałaniu z podopiecznymi działań odnoszących się do pierwotnych przyczyn zagrożeń zdrowia tkwiących w: cechach i zjawiskach swiata, w których żyjemy, stylu życia jednostek, obyczajach, postawach i zachowaniach mających bezposredni wpływ na zdrowie. W stosunku do grup ludnosci i osób obciążonych szczególnym ryzykiem utraty zdrowia przewiduje swoiste działania profilaktyczne, których celem jest zwiększenie zdolnosci obronnych organizmu i zmniejszenie ryzyka.
Zywię nadzieję, że prezentowana propozycja postępowania pielęgniarki rodzinnej okaże się łatwiejsza do wykorzystania w praktyce pielęgniarskiej niż standard okreslający wyłącznie kryteria: struktury, procesu i wyniku postępowania pielęgniarki w zakresie omawianych chorób. Uważam, że standardy okreslające wyłącznie kryteria powinny być opracowywane przez kierowniczą kadrę pielęgniarską w sposób adekwatny do lokalnych uwarunkowań, a następnie wykorzystywane do organizacji praktyki pielęgniarek rodzinnych oraz mierzenia jakosci udzielonych przez nie swiadczeń pielęgniarskich w zakresie omawianego zagadnienia nad populacją objętą opieką i każdym podopiecznym z osobna.


Działalnosć pielęgniarki rodzinnej
w zakresie zahamowania rozwoju chorób układu krążenia
Pielęgniarka srodowiskowo-rodzinna odpowiedzialna za realizację kompleksowych swiadczeń pielęgniarskich dla okreslonej populacji osób powinna działalnoscią prewencyjną w zakresie chorób układu krążenia objąć wszystkich podopiecznych, zwracając szczególną uwagę na pacjentów ze zwiększonym ryzykiem rozwoju omawianych chorób i osoby z objawami wskazującymi na zagrożenie tymi chorobami. Zatem jej działalnosć powinna być ukierunkowana na promocję zdrowia i profilaktykę.

Działania pielęgniarki podejmowane na rzecz promocji zdrowia wobec:
poszczególnych osób, rodzin, społecznosci lokalnych powinny być ukierunkowane na utrzymanie i wzmacnianie ich zdrowia, zas sama pielęgniarka pełniąc funkcje wspomagające i pomocnicze występować powinna w roli doradcy, konsultanta i nauczyciela, promować wzory stylu życia sprzyjającego zdrowiu poszczególnych osób i ich rodzin.

Działania pielęgniarki ukierunkowane profilaktycznie powinny być realizowane wobec:
a) osób i rodzin, u których występują czynniki ryzyka rozwoju chorób układu krążenia (np. wysokie wartosci cisnienia tętniczego krwi, nadwaga, palenie papierosów, brak aktywnosci fizycznej, nieregularne i niewłasciwe odżywianie, stres, nadużywanie alkoholu i inne), celem wyeliminowania występujących czynników lub przynajmniej zminimalizowania ich negatywnego wpływy na stan zdrowia samego pacjenta i ewentualnie innych członków rodziny,
b) oraz osób, u których występują objawy wskazujące na zagrożenie chorobami układu krążenia (np. szum w uszach, zawroty głowy, omdlenia, dusznosć, obrzęki stóp, kończyn dolnych, kołatanie serca i inne), celem zmotywowania ich do odbycia wizyty u lekarza, a tym samym ewentualnego rozpoznania przez lekarzy chorób układu krążenia w możliwie najwczesniejszym stadium ich rozwoju.

Prewencyjne postępowanie pielęgniarki srodowiskowo-rodzinnej

Pierwszy etap ukierunkowanej prewencyjnie pracy pielęgniarki srodowiskowo-rodzinnej winien zmierzać do wyodrębniania wsród populacji objętej opieką:

Realizacja tego zadania wymaga prowadzenia przez pielęgniarkę działań rozpoznawczych polegających na:

W tym zakresie najlepszym Ľródłem informacji dla pielęgniarki będą sami podopieczni, których należy zmotywować do aktywnego współuczestniczenia w ocenie własnego stanu zdrowia Natomiast pielęgniarka prowadząc wywiad powinna zwrócić szczególną uwagę na czynniki ryzyka najczęsciej sygnalizowane w raportach WHO tj:

Dla trafnego sprecyzowania diagnozy pielęgniarskiej oraz własciwego zaplanowania działań zmierzających do wyeliminowania rozpoznanych czynników ryzyka i innych zagrożeń zdrowia pielęgniarka gromadząc informacje powinna też zwrócić uwagę na:

Dla wyodrębnienia osób, u których występują czynniki ryzyka, pielęgniarka może wykorzystać:

Tabela - test umożliwia dokonanie oceny zagrożenia poszczególnymi czynnikami ryzyka rozwoju chorób układu krążenia a także umożliwia okreslenie szacunkowego ryzyka zachorowania na omawiane choroby u każdego podopiecznego. W tym celu pielęgniarka powinna wspólnie z podopiecznym prowadząc ukierunkowany wywiad przestudiować poszczególne kategorie ryzyka każdej z 8 kolumn, zaznaczając okienko, które odpowiada ocenie u danej osoby. (Dla dokonania oceny masy ciała można wykorzystać namogram Garrowa). Następnie zsumować wyniki ocen z poszczególnych kolumn tabeli - testu. Uzyskana suma punktów stanowić będzie szacunek ryzyka zachorowania na choroby układu krążenia, który według autorów testu należy interpretować w sposób następujący:
6 -11 pkt. - ryzyko zachorowania znacznie poniżej przeciętnego
12-17 pkt. - ryzyko zachorowania poniżej przeciętnego
18-24 pkt. - ryzyko zachorowania przeciętne
25-31 pkt. - ryzyko zachorowania umiarkowane
32-40 pkt. - ryzyko zachorowania duże
41 i więcej pkt. - zagrażające niebezpieczeństwo, konieczna natychmiastowa wizyta u lekarza.

W ocenie zagrożenia zachorowania na choroby układu krążenia nie można pominąć istotnego a równoczesnie powszechnie występującego wsród polskiego społeczeństwa czynnika ryzyka, jakim jest stres.
Do pomiaru poziomu stresu można wykorzystać niżej zamieszczony test. Zawiera on punktową ocenę natężenia stresu związanego z różnymi wydarzeniami życiowymi.

Test do pomiaru poziomu stresu

Pielęgniarka powinna przekazać pacjentowi test. Pomiaru poziomu stresu powinien dokonać sam podopieczny dodając liczby odpowiadające wyszczególnionym w tescie wydarzeniom, które miały miejsce w ciągu ostatniego roku. Takie postępowanie uzasadnia charakter pytań, a nade wszystko subiektywna ocena wydarzeń.
Sumę wszystkich punktów z dokonanego pomiaru według autorów testu należy interpretować następująco:

poniżej 80 - poziom stresu przeciętny lub nawet poniżej przeciętnego, uznać go należy za dobry.

81 - 150 - poziom stresu zbyt duży, należy znaleĽć sposób zredukowania go,

151 i więcej - poziom stresu bardzo duży, ryzyko zagrożenia w przyszłosci chorobą przekracza 50%, należy więc zidentyfikować problem bądĽ problemy i zająć się nim w taki sposób, aby zmienić te aspekty życia, które wywołują stres.

Pielęgniarka prowadząc tak zaprogramowaną działalnosć rozpoznawczą w zakresie chorób układu krążenia nie może pominąć również osób, u których występują objawy wskazujące na możliwosć zagrożenia tymi chorobami. Dlatego też prowadząc wywiad powinna uwzględniać pytania, które dałyby jej możliwosć rozpoznania objawów chorobowych ze strony układu krążenia, a zwłaszcza występowania:

Zaletą takiego postępowania pielęgniarki jest możliwosć szybkiego wyodrębnienia osób u których występują czynniki ryzyka rozwoju chorób układu krążenia i okreslenia szacunkowego ryzyka zachorowania na te choroby u każdego podopiecznego, a także osób chorych nieswiadomych zagrożenia zdrowia bez koniecznosci wykonywania kosztownych badań.

Koniecznosć prowadzenia tak ukierunkowanych działań rozpoznawczych przez pielęgniarki srodowiskowo-rodzinne uzasadnia fakt, że zdecydowana większosć osób nie potrafi ocenić samodzielnie swojego stanu zdrowia ani dostrzec istniejących dla niego zagrożeń. Ich ekspertem i doradcą w tym zakresie powinny być pielęgniarki srodowiskowo-rodzinne profesjonalnie przygotowane do realizacji omawianych zadań a także działalnosci prewencyjnej. Poza tym działalnosć rozpoznawcza pielęgniarek w sytuacji wykrycia osób z objawami wskazującymi na zagrożenie chorobami układu krążenia i zmotywowania ich do odbycia wizyty u lekarza przyczyni się w efekcie do:

Rozpoznane przez pielęgniarki przy współudziale pacjentów czynniki ryzyka rozwoju chorób układu krążenia czy też objawy wskazujące na zagrożenie tymi chorobami powinny być udokumentowane w karcie srodowiska rodziny. Będą stanowić dla pielęgniarek podstawę do uswiadomienia podopiecznym, rodzinom znaczenia ich występowania dla rozwoju chorób. Tak więc już na pierwszym etapie swojej pracy, pielęgniarki srodowiskowo-rodzinne powinny rozpocząć działalnosć edukacyjną wsród populacji objętej opieką i motywować poszczególne osoby do aktywnego, swiadomego uczestnictwa w planowaniu działań zmierzających do:

Drugi etap pracy pielęgniarek srodowiskowo-rodzinnych w zakresie zwalczania chorób układu krążenia i zahamowania ich rozwoju polegać będzie na zaplanowaniu wspólnie z podopiecznym i jego rodziną działań adekwatnych do rozpoznanych problemów.

Podstawą do planowania konkretnych zadań dla rodzin i ich członków w zakresie promocji zdrowia winien być srodowiskowy i rodzinny kontekst zagrożeń zdrowia, w oparciu o który pielęgniarka powinna rozszerzyć wiedzę członków rodziny o zdrowiu, a także o sposobach jego utrzymania i wzmacniania. W sytuacji wystąpienia czynnika bądĽ czynników ryzyka rozwoju chorób układu krążenia planowanie działań prewencyjnych powinno być poprzedzone doradztwem i pomocą pielęgniarki w podjęciu przez podopiecznego, rodzinę decyzji dotyczącej wyboru celów, metod i kolejnosci ich realizacji dla wyeliminowania bądĽ przynajmniej zminimalizowania występujących zagrożeń dla zdrowia. W tym względzie pielęgniarka powinna stymulować zmiany, pełnić rolę eksperta i być postrzegana jako osoba posiadająca wiedzę. Pamiętać trzeba o tym, że od jej zaangażowania i zakresu podjętych działań edukacyjnych będą zależeć zachowania prozdrowotne rodzin i ich członków. Zmiana postępowania podopiecznego czy jego rodziny zmierzająca do wyeliminowania występującego czynnika czy czynników ryzyka rozwoju chorób układu krążenia, wymagać będzie od pielęgniarki rodzinnej przedstawienia propozycji działań sprzyjających wyeliminowaniu negatywnych zachowań. Pielęgniarka musi mieć swiadomosć, że podopieczny, rodzina przyjmą te z nich, które uznają za najwłasciwsze dla siebie i możliwe do realizacji w konkretnych uwarunkowaniach srodowiskowych. Swoje propozycje zmian pielęgniarka może wzmocnić, wykorzystując dostępne materiały oswiatowe, informacje z prasy, radia i telewizji oraz inne, które są dostępne jej, pacjentowi oraz jego rodzinie. Realizacja działalnosci edukacyjnej przy planowaniu działań zmierzających do wyeliminowania zagrożenia zdrowia jest konieczna. Gwarantuje ona, że ustalony z pacjentem, rodziną sposób postępowania będzie przemyslany i dobrze zrozumiany. Ułatwi także motywowanie rodziny i jej członków do zachowań prozdrowotnych, a także stworzy podopiecznym możliwosć zadawania pytań, wyrażania obaw i wątpliwosci. Podstawą do planowania zadań do realizacji przez podopiecznych, rodziny, a także zakresu koniecznej edukacji zdrowotnej musi być wyraĽne okreslenie czynnika bądĽ czynników ryzyka.

Palenie papierosów
Wyeliminowanie nałogu palenia papierosów wymagać będzie wielokierunkowych działań:

Niewłasciwe odżywianie się
W sytuacji, gdy pielęgniarka stwierdzi niewłasciwy sposób odżywiania się podopiecznych:

Nadwaga
W sytuacji stwierdzenia u osoby nadwagi, pielęgniarka planując działania zmierzające do jej zlikwidowania i utrzymania należytej wagi powinna uswiadomić jej, że:

Niewłasciwy poziom aktywnosci fizycznej
W odniesieniu do osób, u których pielęgniarka rodzinna rozpozna niewłasciwy poziom aktywnosci fizycznej, powinna:

Pielęgniarka motywując pacjentów do zwiększenia aktywnosci fizycznej powinna pamiętać o potrzebie stopniowego dozowania jej zakresu i jednoczesnie wskazać na takie rodzaje aktywnosci fizycznej, które wszechstronnie oddziaływują na organizm, jak: pływanie, praca w ogrodzie, gra w piłkę, jazda na rowerze, tenis, bieganie, marszobiegi. Przypomnieć ponadto, by ćwiczenia nie były wykonywane bezposrednio po posiłku oraz że podejmowanie intensywnych ćwiczeń powinno być poprzedzone okresem rozgrzewki i kończone stopniowym zmniejszeniem wysiłku organizmu.

Stres
Przy rozpoznaniu podwyższonego poziomu stresu pielęgniarka realizując działalnosć edukacyjną i planując działania adekwatne dla każdej osoby powinna:

Natomiast w sytuacji potrzeby udzielenia pacjentowi pomocy w utrzymaniu stanu wewnętrznego spokoju, pielęgniarka może wskazać na niektóre metody radzenia sobie ze stresem, poprzez zaproponowanie takich działań i zachowań, jak:

Tak więc wynikiem prowadzonych rozmów z poszczególnymi osobami i rodzinami będzie:

Występowanie objawów chorobowych
W przypadku stwierdzenia u osoby objętej opieką przez pielęgniarkę srodowiskową-
-rodzinną objawów wskazujących na zagrożenie chorobami układu krążenia (częste bóle głowy, wysoka wartosć cisnienia tętniczego i inne), pielęgniarka powinna wyjasnić ich związek z rozwojem chorób układu krążenia, zasugerować koniecznosć wizyty u lekarza i zmotywować do odbycia tej wizyty. Wskazać ponadto na zasadnosć kontrolowania stanu zdrowia u lekarza w każdej sytuacji, kiedy pojawią się objawy niepokojące podopiecznego. Wizyta u lekarza pozwoli na ewentualne zdiagnozowanie choroby. W przypadku potwierdzenia choroby pielęgniarka powinna pamiętać o potrzebie uzupełniania informacji niezbędnych dla aktualizacji diagnozy pielęgniarskiej, a w szczególnosci:

Zakres działań opiekuńczych oraz pielęgnacyjnych w odniesieniu do osoby, u której lekarz stwierdził występowanie choroby układu krążenia wyznaczają rozpoznane problemy pielęgnacyjne, poziom samoopieki i samopielęgnowania chorego, jak też poziom wydolnosci opiekuńczo-pielęgnacyjnej rodziny. Ich wielosć i różnorodnosć wymagać będzie od pielęgniarki wszechstronnej i gruntowej wiedzy w zakresie etiologii, przebiegu chorób, metod diagnostycznych i leczniczych, a szczególnie zasad pielęgnowania pacjentów z różnymi chorobami układu krążenia, oraz koniecznosci współdziałania z innymi profesjonalistami.

Trzeci etap ukierunkowanej działalnosci prewencyjnej pielęgniarek srodowiskowo-
-rodzinnych w zakresie zahamowania i odwrócenia wzrostowej tendencji zachorowalnosci na choroby układu krążenia jest głównym elementem składowym całego procesu działania pielęgniarskiego, choć pozostaje on w zasadniczej częsci w gestii pacjenta, rodziny.
Rola pielęgniarki w realizacji wczesniej ustalonego planu opieki sprowadza się najczęsciej do funkcji stymulującej, konsultacyjnej i doradczej, realizowanej podczas kolejnych odwiedzin. Równoczesnie pielęgniarka powinna pamiętać, że w realizacji planu opieki mogą wystąpić utrudnienia lub przeszkody, których nie udało się przewidzieć wczesniej. Dlatego też powinna stale aktualizować zgromadzone informacje i stosownie do zaistniałych uwarunkowań modyfikować wspólnie z pacjentem i ewentualnie jego rodziną ustalony plan działań.

Czwarty etap prewencyjnego postepowania pielęgniarki w zakresie zwalczania chorób układu krążenia musi dotyczyć oceny realizowanych przez podopiecznego, rodzinę wczesniej ustalonych działań. Szczególnego podkreslenia w tym miejscu wymaga fakt, że działania oceniające powinny być realizowane przez pielęgniarkę podczas każdorazowych odwiedzin. Powinny one polegać na bieżącej, etapowej i całosciowej analizie realizowanych przez poszczególne osoby i ewentualnie rodziny zadań dotyczących:

Sformułowaną ocenę dotyczącą podejmowanych działań i osiągniętych w ich wyniku efektów pielęgniarka powinna odnotować w karcie srodowiska rodziny. Zapisy dokonywane przez pielęgniarkę w karcie srodowiska rodziny ułatwią jej zagwarantowanie ciągłosci sprawowanej opieki, a przede wszystkim indywidualne podejscie do każdej osoby i rodziny, co przy wielkosci rejonów i wciąż dużej liczbie podopiecznych przypadających na jedną pielęgniarkę rodzinną ma niebagatelne znaczenie. Poza tym możliwosć wglądu do karty srodowiska przez innych profesjonalistów ułatwi pełny i szybki obieg informacji między pielęgniarką i innymi członkami zespołu realizującego swiadczenia zdrowotne na rzecz pacjenta, rodziny, którzy w pielęgniarce srodowiskowo-rodzinnej postrzegają osobę wiodącą i koordynującą całokształt działań realizowanych na rzecz rodzin - co ma szczególne znaczenie praktyczne i organizacyjne.
Konsekwentna i powszechna realizacja modelowej propozycji pracy pielęgniarki srodowiskowo-rodzinnej w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania chorób układu krążenia jest racjonalnym i najtańszym sposobem ograniczenia zachorowań na choroby układu krążenia. Opiera się na redukcji występowania czynników ryzyka rozwoju omawianych chorób, a także ich zdiagnozowaniu we wczesnym stadium rozwoju choroby przez lekarzy, dzięki ukierunkowanej działalnosci prewencyjnej pielęgniarki. Powszechna realizacja działań pielęgniarskich, ustrukturalizowanych zgodnie z etapami procesu pielęgnowania jest szczególnie ważna dla osiągnięcia poprawy stanu zdrowia polskiego społeczeństwa, bowiem pozwala w trakcie masowych i tanich działań prewencyjnych:

LITERATURA
1. Sztembis B.: Standardy postępowania pielęgniarki srodowiskowej w profilaktyce i wczesnym wykrywaniu chorób układu krążenia. NFOZ. Chełm 1994 r.
2. Sztembis B.: Specyfika procesu pielęgnowania realizowanego przez pielęgniarkę srodowiskową-rodzinną w: Butrym-Kawczyńska Z.: (red.): Pielęgniarstwo rodzinne - teoria i praktyka. CEM Warszawa 1997 r.
3. Sztembis B.: Dokumentowanie działalnosci prewencyjnej z zakresu chorób układu krążenia przez pielęgniarkę srodowiskową w: Butrym-Kawczyńska Z. (red.): Pielęgniarstwo rodzinne - teoria i praktyka. CEM. Warszawa 1997 r.
4. Sztembis B.: Diagnoza pielęgniarska w wykrywaniu ryzyka chorób układu krążenia w: Butrym-Kawczyńska Z. (red.): Diagnoza pielęgniarska. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa 1999 r.